Fotograferen met Lange Sluitertijden


Fotograferen met lange sluitertijden is hot. Het is bijna standaard in het arsenaal van de landschapsfotograaf te vinden. Foto’s krijgen er een heel andere uitstraling door. Je kunt beelden weergeven die mensen niet met het blote oog kunnen zien. Vaak stralen deze foto’s rust uit en zijn ze heel creatief. Het levert mooie beelden op. Wij werken dan ook graag met lange sluitertijden. Door zo maar met lange sluitertijden, al dan niet met filters gecombineerd, te werken maak je waarschijnlijk niet de beste foto. Door bewust naar een landschap te kijken en te bedenken of je bewegende elementen in de foto wil opnemen, bepaal je of je een foto met een lange sluitertijd wil maken. De sluitertijd zelf doet niet ter zake.

 

Als je meer ervaring hebt zul je voor jezelf ontdekken wat je mooi vindt en hoe je het slimste met lange sluitertijden kunt werken. Jij gaat voor jezelf bepalen hoe lang de foto wordt belicht en hoe ver je water, wolken maar bijvoorbeeld ook gras gaat uitsmeren en de foto een bijzondere look meegeeft. Wil jij weten hoe je een foto met lange sluitertijden maakt? En wil je weten welke filters je daar voor nodig hebt? Wij helpen je graag op weg. Met waardevolle tips voor het fotograferen met lange sluitertijden over:

  • Hoe je makkelijker met lange sluitertijden kunt werken
  • Instellingen voor lange sluitertijden
  • Het gebruik van Filters
  • Hoe je het resultaat vooraf kunt voorspellen
  • Het stappenplan

Makkelijk met Lange Sluitertijden Fotograferen

Fotograferen met lange sluitertijden vraagt tijd. Tijd om te oefenen en tijd om een voor jou perfecte foto te maken. Gun jezelf ook de tijd om de techniek goed onder de knie te krijgen. Het kan even duren voordat je de juiste setup hebt. Maar dan kun je ook lekker fotograferen en de foto’s met lange sluitertijden maken die je altijd al wilde maken. We starten met een aantal tips voordat je gaat fotograferen. Een goede voorbereiding is meer dan het halve werk.

Werk met een Statief

Voor het fotograferen met lange sluitertijden heb je een stevig statief nodig. Een carbon statief is stabieler dan aluminium maar het is geen must. Immers, het voorkomen van bewegingsonscherpte is cruciaal. Al is er maar even één trilling, de foto zal niet meer scherp zijn. En dat is zonde van je tijd én je foto. Zorg er dus voor dat je statief stevig staat. Plaats het op een stabiele ondergrond. Op het strand kun je het statief een stukje in het zand drukken. Dan staat het ook stevig als er een golf tegen aan slaat. Let in een landschap op dat je je statief niet op hoog gras, losse bladeren, takjes of een laag mos plaatst. Het statief staat dan niet stevig genoeg. Plaats je statief ook recht, dan heeft het minder kans om te vallen.

Verwijder de Draagriem

De draagriem is handig voor als je met de camera loopt. Staat de camera eenmaal op statief dan is de draagriem alleen maar lastig voor het fotograferen met lange sluitertijden. Als het waait, kan de draagriem tegen het statief aan klapperen en dat resulteert in een onscherpe foto. Dat zul je ten allen tijde moeten voorkomen. Dus maak de camerariem vast aan het statief of nog beter, verwijder deze.

Werk met Belichtingsvertraging en afstandsbediening

Ook bij het indrukken van de ontspanknop kan al voldoende trilling ontstaan om een onscherpe foto te maken. Dit kan bij een spiegelreflexcamera worden versterkt door het opklappen van de spiegel. Werk daarom met de belichtingvertragingsstand of met een afstandsbediening. Dat zorgt er voor dat je bewegingsonscherpte op het moment van ‘afdrukken’ voorkomt.

 

Ook bij het indrukken van de ontspanknop kan al voldoende trilling ontstaan om een onscherpe foto te maken. Dit kan bij een spiegelreflexcamera worden versterkt door het opklappen van de spiegel. Werk daarom met de belichtingvertragingsstand of met een afstandsbediening als je met lange sluitertijden fotografeert. Dat zorgt er voor dat je bewegingsonscherpte op het moment van ‘afdrukken’ voorkomt.

Fotografeer in de A- of Av-stand

Wij fotograferen bij voorkeur op de A- of Av-stand. Dat doen we voornamelijk om twee redenen:

  • Ten eerste heb je maximale controle over de scherptediepte.
  • Ten tweede kun je de sluitertijd direct aflezen bij de diafragma- en ISO-instellingen die je hebt gekozen. Dat is wel zo makkelijk. Je hoeft zelf geen sluitertijd uit te rekenen en je hebt geen timer nodig. Zelfs niet als de benodigde sluitertijd langer dan 30 seconden is en je verwacht dat je in de bulbstand moet fotograferen.

 Als je op de M-stand wil werken kan dat natuurlijk ook. Maar doe dat alleen als je écht begrijpt hoe diafragma, sluitertijd en ISO-waarde elkaar beïnvloeden. Als je wil weten waarom wij vrijwel altijd op de A- of Av-stand fotograferen én nooit met bulb hoeven te werken, lees dan het hoofdstuk over ‘Scherpte en Scherptediepte’ in het E-book Fotograferen is een kunst.

Neem de Tijd

Fotograferen met lange sluitertijden doe je niet zo maar even. Als je op een plek komt waarvan je denkt dat die geschikt is voor het fotograferen met lange sluitertijden, maak dan eerst wat proefopnames. Bepaal de compositie, maak een foto en kijk of je de compositie nog kunt verbeteren. Zoek de beste plek uit.

Ga op zoek naar geschikte Composities

Lange sluitertijden worden vaak gebruikt bij seascapes. Dat wil zeggen langs de kust waarbij het water van de zee of eventueel een groot meer, gecombineerd met de aanwezige wolken als bewegende elementen in de foto worden opgenomen. Landschappen met minder grote wateroppervlakken zijn ook zeer geschikt. Denk aan stromend water, zoals een riviertje. In zo’n landschap mogen de wolken niet ontbreken. Met deze twee bewegende elementen kun je fantastische foto’s maken.

Maak aantekeningen

Maak aantekeningen over de foto die je maakt. Beschrijf hoe het licht was en op welk moment van de dag je fotografeerde. Noteer ook welke filters je hebt gebruikt. Als je in Lightroom werkt kun je deze gegevens in de module Bibliotheek in het veld ‘Trefwoorden’ opnemen. Je kunt er dan later eenvoudig naar zoeken. Dat is wel zo makkelijk.


De perfecte Instellingen voor Lange Sluitertijden

De perfecte instellingen voor fotograferen met lange sluitertijden bestaan niet. Maar lees juist nu vooral verder. Gelukkig bestaan ze niet. De lol zou dan al snel uit de fotografie verdwijnen. Juist het leren van de techniek en het experimenteren is leuk om te doen. Ieder op zijn eigen unieke manier, met de mogelijkheid om je eigen stijl te ontwikkelen. Als je meer ervaring hebt zul je merken dat je onder veel meer verschillende omstandigheden aantrekkelijke foto’s kunt maken. Je mag jezelf best met een schilder vergelijken. Ook de betere schilders hebben zo hun technieken en experimenten. Dat zie je in het eindresultaat terug. Ondanks dat de perfecte instellingen niet bestaan zijn er een aantal instellingen die je al direct op een locatie kunt instellen. Dat is ook ons vertrekpunt. We houden van simpel.  Het vertrekpunt is dat je een foto met lange sluitertijden in een landschap of aan de kust wil maken. Zonder dat je de omgeving in detail in je hebt opgenomen kun je een aantal instellingen al selecteren:

  •  Stel je diafragma in tussen de f11 en f14. Dit diafragma zorgt er voor dat je de sluitertijd al verlengt. Belangrijker nog is dat het resulteert in een grote scherptediepte in de foto. Uit onderzoeken blijkt dat wij mensen vaak graag een grote scherptediepte zien.
  • Je leest vaak dat je, om met een lange sluitertijd te fotograferen, het diafragma dicht draait tot f16 of zelfs f22. Dat kan natuurlijk. Bijkomend voordeel is dat de scherptediepte toeneemt. In landschapsfoto’s en kustfoto’s is een grote scherptediepte meestal mooi. Maar je verliest ook scherpte en dat is zonde. Dat kwaliteitsverlies zul je direct in de foto’s zien. En dan vooral in die delen van de foto die niet bewegen, zoals bijvoorbeeld rotsen, gebouwen of boomstammen. En het oogt juist aantrekkelijk om veel scherpe details in de niet bewegende delen van de foto te zien.
  • Stel de ISO-waarde in op de basis ISO-waarde van je camera, ook wel native ISO genoemd. Deze relatief lage ISO-waarde zorgt ervoor dat je weinig ruis in de foto opneemt. Ook verlengt een lagere ISO-waarde de sluitertijd. Bij een aantal camera’s kan de ISO-waarde nog lager worden ingesteld. Bijvoorbeeld bij de Nikon D800-serie kun je de ISO-waarde vanaf de basis, ISO 64, zelfs nog verlagen tot ISO 32. Het dynamisch bereik blijft hetzelfde en je kunt de sluitertijd verder verlengen.
  • Voor de witbalans kijk je naar het weer. Ook de witbalans is een instelling die je in camera zo nauwkeurig mogelijk wil instellen. De meeste fotografen willen zo weinig mogelijk werk in de nabewerking doen, net als ons. Een correcte witbalansinstelling hoort daar gewoon bij. We gaan er van uit dat je geen extra correctie hoeft toe te passen vanwege een kleurzweem van de filters. Als dat wel zo is, neem deze correctie dan direct mee in de instellingen van je camera.

Sluitertijd drie minuten

Sluitertijd 1.3 seconden


De sluitertijd zal steeds anders zijn. Je stemt de sluitertijd af op de omstandigheden.


Gebruik van Filters

We komen steeds dichter bij het fotograferen in de praktijk. Fotograferen met lange sluitertijden kan zonder filters. Zeker als het donker genoeg is. Bijvoorbeeld rondom de zonsopkomst en zonsondergang. Als je in de tussenliggende periode wil fotograferen zul je vrijwel altijd met filters moeten werken, tenzij het erg bewolkt is. Als je sluitertijd langer dan een paar seconden moet zijn, heb je overdag altijd filters nodig. Welke filters je gebruikt hangt af van het effect dat je wil bereiken.

Bepaal vooraf welk effect je wil bereiken

lke filters je gebruikt is volledig afhankelijk van de hoeveelheid licht in de omgeving, het licht dat van de voorwerpen in de omgeving reflecteert, het diafragma, de ISO-waarde en de filters zelf die je gaat gebruiken. Zo maar een filter plaatsen levert dan ook zo maar een langere sluitertijd op. Kijk dus goed naar je omgeving en bedenk met welke sluitertijd die omgeving zo goed mogelijk in je foto wordt weergegeven. Wij werken met drie soorten filters. De filters houden allemaal in meer of mindere mate licht tegen en helpen je bij het verlengen van de sluitertijd. De filters hebben ook allemaal een ander doel:

  • Een polarisatiefilter om schitteringen tegen te gaan.
  • Een grijsverloop filter, ook wel gegradueerd filter genoemd, om het contrast tussen de voorgrond en lucht te verkleinen.
  • En het grijsfilter. Dat is het filter waarmee je met écht langere sluitertijden kunt fotograferen.

 Of je met één van deze filters gaat fotograferen is afhankelijk van het antwoord op de volgende vragen:

  • Zijn er reflecties in het water die ik wil verminderen? En wil ik kleuren meer verzadigen? Als het antwoord ‘ja’ is, gebruik dan een circulair polarisatiefilter.
  •  Is de lucht zo licht ten opzichte van de voorgrond dat de lucht uitgebeten hooglichten vertoont? En dat de voorgrond heel donker wordt weergegeven? Als het antwoord ‘ja’ is, gebruik dan een grijsverloopfilter, ook wel gegradueerd grijsfilter genoemd.
  • Wil ik de sluitertijd verlengen? Als het antwoord ‘ja’ is, gebruik dan een egaal grijsfilter.

 Je zult in de praktijk oefenen. Werk dan eerst met één filter tegelijkertijd en kijk wat het resultaat in de foto is. Je leert je filters al snel kennen en kunt ze daarna combineren.

Polarisatiefilter

Grijsfilter

Grijsverloopfilter


Stapelen van Filters

In de praktijk zul je vaak met enkele filters tegelijkertijd werken. En ze houden ook allemaal licht tegen. Dat is wel zo handig want je wilt juist werken met langere sluitertijden. Als je met meerdere filters tegelijkertijd werkt, tel je het aantal stops bij elkaar op. Je kunt dan vooraf inschatten met hoe veel stops de sluitertijd wordt verlengd. We schrijven heel bewust inschatten en niet uitrekenen. Dat heeft te maken met twee soorten filters die we hierboven beschrijven: het circulair polarisatiefilter en het grijsverloopfilter. De reden is dat deze filters niet over het hele oppervlak een egale coating hebben. Afhankelijk van hoe je ze plaatst zullen ze meer of minder licht tegen houden. Maar een goede inschatting is een goed begin.

Filters in de praktijk

Je leest altijd dat je de juiste sluitertijd moet berekenen om met lange sluitertijden te werken. Dat is vreemd. Je moet juist berekenen hoe sterk je filters moeten zijn om met een bepaalde sluitertijd te fotograferen. In het begin zal dit lastig zijn omdat je nog niet zo veel ervaring hebt en niet precies kunt inschatten welk filter welk effect op de sluitertijd heeft. Daarom maak je altijd eerst een foto zonder filters en lees je de sluitertijd af. Als je vervolgens weet hoe lang je sluitertijd moet zijn kun je het verschil in stops berekenen. Dan weet je ook hoe sterk de filters moeten zijn.

 

In de onderstaande tabel zie je in de linker kolom een aantal sluitertijden staan. In de kolommen rechts daar van zie je wat de sluitertijd bij een bepaald aantal stops is. Die stops geven de sterkte van de filters weer. Als we spreken over een verlenging van twee stops bedoelen we niet een verdubbeling van de sluitertijd maar een verviervoudiging van de sluitertijd. Het verschil is immers twee stops.

In de tabel zijn een aantal sluitertijden groen gearceerd, dat hebben we gedaan omdat wij denken dat je met een sluitertijd van 1 seconde tot 8 minuten goed uit de voeten kunt. Met deze sluitertijden kun je afhankelijk van je compositie en instellingen de bewegende elementen perfect vastleggen.

 

Het stapelen van filters kan ook werken in een situatie met heel hard licht. Als een 10 stops filter niet sterk genoeg is kun je er bijvoorbeeld nog een 2 stops, 4 stops of 6 stops filter voor plaatsen. Dit doen we liever dan dat we het diafragma helemaal dicht draaien. Met het plaatsen van meerdere filters verlies je natuurlijk iets aan kwaliteit. Door met goede kwaliteit filters te werken zal dit in de praktijk erg meevallen. Met het verkleinen van het diafragma zul je meer kwaliteit verliezen.

 

Wij werken met filters van Benro. We schreven eerder enkele reviews over de filters uit de Benro Master serie en de Benro filterhouder. Als je filters wil kopen kijk dan even naar ons koopadvies.


Het Resultaat vooraf voorspellen

De compositie en sfeer die je wil vastleggen bepalen voor een belangrijk deel de lengte van de sluitertijd. Dat betekent dat de ideale sluitertijd voor iedere foto anders is. ‘Een mooie foto maken doe je zo’ bestaat nu eenmaal niet. Naast het werken met filters zijn er enkele elementen in de fotografie waarmee je rekening houdt als je met lange sluitertijden wil fotograferen.

Brandpuntafstand

Als je met een korte brandpuntafstand werkt, dus met een groothoeklens, neem je veel landschap in beeld. Hierdoor ligt het deel van het landschap dat in beweging is vaak verder weg. In het geval van lucht is dat meestal niet zo erg. Als je beweging in het water wil laten zien, realiseer je dan dat het water maar een klein stukje van de foto in beslag neemt. Ligt de nadruk vooral op het water, kies dan voor een langere brandpuntafstand. Je kunt zelfs van lens wisselen.

Afstand tot Water en Lucht

We hadden het al even over de afstand. Ook met een langere brandpuntafstand kun je nog steeds te ver af staan. Maak eerst een testfoto en bepaal of de bewegende delen in de foto voldoende ruimte krijgen. Vaak is het gewoon beter om dichter naar het water toe te lopen. Naar de lucht toe lopen wordt lastig. Leg je focus daarom op de afstand tot het water.

Snelheid waarmee Water en Lucht bewegen

Als water en/of lucht langzaam bewegen, zul je meestal een langere sluitertijd nodig hebben om de beweging te laten zien. Als ze snel bewegen is een kortere sluitertijd meestal voldoende om de beweging te laten zien.

Dynamiek

Deze drie elementen én de filters waarmee je gaat werken, geven je alle tools in handen om een dynamische foto met lange sluitertijden te maken. Met dynamiek bedoelen we in dit geval in hoeverre je structuur in de bewegende elementen van de foto wil laten zien. Als je met een kortere sluitertijd werkt zul je meer dynamiek zien. Werk je met een langere sluitertijd dan laat je minder dynamiek zien.

 

Wat mooi is voor jou is niet zo mooi voor een ander. Dit werkt natuurlijk ook andersom. Kijk maar eens naar de foto’s en instellingen in dit verhaal. Je zult zelf zien wat jij mooi vindt en welke instellingen je dan kunt gebruiken. Bepaal de sluitertijd altijd op basis van het resultaat dat je in een foto terug wil zien en nooit op basis van de filters die je gebruikt. Pas je instellingen zoals ISO-waarde en diafragma aan als dat nodig is.

De Hoeveelheid Licht kan veranderen

Sterker nog, de hoeveelheid licht zál veranderen. Als de zon opkomt of onder gaat zal de hoeveelheid licht snel veranderen. Hetzelfde geldt bij mist. Vaak trekt mist voorbij en is de hoeveelheid licht niet constant. Houd daar rekening mee en pas je sluitertijd aan. We geven je een voorbeeld bij ondergaande zon.

 

Het kan zo maar zijn dat je voor zonsondergang met een 6 stops ND filter een sluitertijd van 15 seconden bereikt. De zon zal zakken en de hoeveelheid licht neemt af. Als snel zal het 6 stops ND filter te sterk zijn. Je kunt bijvoorbeeld een 2 stops ND filter plaatsen. Uiteindelijk werk je zonder ND filter. Wil je dan nog steeds met een sluitertijd van 15 seconden werken, pas dan de ISO-waarde aan.


Het Stappenplan

Je bent nu helemaal klaar om in de praktijk aan de slag te gaan. Stel je eens voor dat je ergens aan zee bent. Er zijn enkele rotsen op het strand en in het water. Ook zie je een mooie lucht boven je.

We geven je het stappenplan dat wij vaak volgen als we met lange sluitertijden fotograferen.

  1. Stel het diafragma in op f11-f14.
  2. Stel de ISO-waarde in op de basiswaarde van de camera, meestal 100.
  3. Stel de witbalans in. Kies één van de presets in de camera die past bij het licht, bijvoorbeeld zonnig, bewolkt of schaduw, of stel de witbalans handmatig in.
  4. Bepaal je eigen standpunt en plaats het statief. Zorg ervoor dat het statief stevig staat en je de statiefkop goed vastdraait.
  5. Bepaal wat je in beeld wil brengen en met welke scherptediepte. Op basis daarvan selecteer je de lens. Op de lens stel je de gewenste brandpuntafstand in. Onthoud de brandpuntafstand want die kun je nog nodig hebben.
  6. Neem zo nodig een andere positie in. Het statief bepaalt niet welke compositie je vastlegt. Het gaat er om dat jij de sterkste compositie vastlegt.
  7. Plaats het polarisatiefilter en het grijsverloopfilter als je deze nodig hebt. Het grijsfilter laat je nog even in de tas.
  8. Stel het polarisatiefilter en grijsverloopfilter netjes af. Neem hier de tijd voor. Kijk door de zoeker, dat zorgt voor de minste afleiding.
  9. Stel scherp. Kies altijd één scherpstelpunt. Eventueel stel je handmatig scherp. Vergeet niet de autofocus uit te zetten. Onthoud ook waar je de scherpstelring op instelt. Net als de brandpuntafstand kun je die waarde nog nodig hebben.
  10. Schakel de beeldstabilisatie uit. Als je dat niet doet zal de foto niet scherp worden weergegeven.
  11. Sluit de zoeker af. Net als de andere stappen is dit een belangrijke stap die je niet kunt overslaan. Als je de zoeker niet afdekt, valt er licht op de sensor. De camera denkt dat met een kortere sluitertijd kan worden gewerkt. Het resultaat wordt dan veel te donker. De zoeker kun je op verschillende manieren afdekken. Sommige camera’s zoals de Nikon D810 en D850 hebben een interne afdekking. Met een klein palletje kun je de zoeker afsluiten. Bij veel andere camera’s wordt een afdekking meegeleverd of is die te koop.
  12. Bepaal de sluitertijd en pak het grijsfilter waarmee je deze sluitertijd kunt bereiken.
  13. Dan plaats je het grijsfilter. Misschien is tijdens het plaatsen de brandpuntafstand of de scherpstelafstand gewijzigd. Dan is het handig dat je beide instellingen nog weet en je een kleine correctie kunt toepassen.
  14. Werk met de belichtingsvertragingsstand (of afstandsbediening) en maak de foto.
  15. Vervolgens bekijk je het resultaat en kun je de compositie en techniek finetunen. Dat je de compositie aanpast klinkt misschien gek. Maar omdat je met een lange sluitertijd werkt, kun je het effect van water en lucht niet altijd goed inschatten.


Corrigeer Ruis achteraf

De meeste camera’s hebben een functie voor het onderdrukken van ruis bij het fotograferen van lange sluitertijden. Of je die functie moet gebruiken is afhankelijk van de ISO-waarde waarmee je fotografeert, de lengte van de sluitertijd en de omgevingstemperatuur. Het is dus lastig om op voorhand te bepalen of je deze functie inschakelt. Als je dat doet zal je bewerkingstijd in de camera verdubbelen. Eerst wordt de foto gedurende de sluitertijd regulier belicht. Daarna volgt een zwarte opname met dezelfde sluitertijd én moet de camera nog wat rekenwerk verrichten om de twee beelden samen te voegen. Wij gebruiken de functie dan ook niet. Meestal zul je met de basis ISO-waarde van je camera werken. Als eventuele ruis zichtbaar is kun je dat achteraf in Lightroom aanpassen. Of je nu voor Lightroom kiest of voor andere software, het achteraf corrigeren levert vrijwel altijd een betere beeldkwaliteit op dan in de camera zelf en het werkt sneller.


Workshop Fotograferen met Lange Sluitertijden

Wil je meer weten en in de praktijk ervaren hoe je met lange sluitertijden fotografeert en filters correct toepast? Wil je een kustlandschap in beweging leren lezen, en mogelijkheden voor een dynamische kustfoto leren zien? Of ontdekken hoe je met een sluitertijd van meer dan 30 seconden werkt, zónder dat je de bulbstand gebruikt en zonder dat je met een timer werkt? Kom dan naar onze workshop ‘Seascape: Master the Filters’ en leer hoe je de filters voor jou kunt laten werken.

 

Frank en Yvonne zijn samen Beterelandschapsfoto. Als fulltime professioneel fotografen hebben zij zeer ruime ervaring in landschapsfotografie, kustfotografie en macrofotografie. Sinds 2016 werken zij samen in Beterelandschapsfoto.